segunda-feira, 28 de setembro de 2026

The Italian Family That Kept One Place at the Table


The Italian Family That Kept One Place at the Table

“Some journeys are measured not by the distance a person travels, but by how far a family carries his name.”

There was always one more place at the table. No one announced it, and no one had ever written down a rule requiring it. The Marchetti family simply continued to set one additional place, year after year, generation after generation, as naturally as bread was placed in the center of the table or a pot of Sunday sauce was brought to the table still warm. For the children, it was initially nothing more than an oddity. For the adults, it was a tradition. For those who knew the whole story, it was something much deeper: a quiet promise to someone who had been left behind.
The story began in the Veneto, in northeastern Italy, during the first years of the twentieth century, when emigration had become part of everyday life in many rural communities. The Marchettis lived in a small village in the foothills, in a world of stone houses, wooden shutters, vineyards, vegetable gardens and narrow roads connecting one settlement to another. Their lives were modest. The family worked with wood, repaired farm tools and took whatever agricultural work was available according to the season. Money was scarce, but the skills passed from father to son were valuable. A table made by hand could outlive the man who built it.
Italy itself was still a relatively young nation. The Veneto had become part of the Kingdom of Italy only a few decades earlier, and difficult economic conditions encouraged thousands of Italians to consider emigration. America was increasingly discussed in village kitchens and workshops, particularly after relatives and neighbors began sending letters home describing wages, factories and the possibility of building a different future. For families who had spent generations within the same valleys and villages, the Atlantic represented an enormous distance, but steamship travel had made that distance increasingly possible to cross.
Matteo Marchetti was twenty-four when he decided to leave. Like many young Italian emigrants of his generation, he did not imagine that departure meant abandoning his family forever. He imagined it as a temporary sacrifice. He would cross the Atlantic, find work, save money and eventually help his younger brother Carlo make the same journey.
Matteo carried little with him. He had a change of clothing, a photograph of his parents, a piece of bread wrapped carefully for the voyage and a small folding knife given to him by his father. Inside the collar of his coat, his younger sister Lucia had sewn his initials. The objects were ordinary, but together they represented nearly everything he was taking from home.
His journey belonged to a much larger movement of Italian emigration that was reshaping families on both sides of the Atlantic. Matteo eventually settled in Pennsylvania, where industrial employment offered opportunities unavailable in his village. The work was difficult, the winters were severe and English surrounded him everywhere, but he adapted. He learned enough of the language to work, bargain and eventually conduct business. He wrote home regularly, describing the factories, the streets, the cold weather and the unfamiliar rhythm of American life.
His younger brother Carlo remained in the Veneto. Carlo was seventeen when Matteo left. Quiet and serious, he had inherited their father's talent for working wood. The family imagined that he would eventually follow Matteo to America. The brothers would work together, perhaps in a furniture shop of their own, and the distance between the old country and the new world would become a chapter of their past.
Then came 1914.
In the summer of that year, war erupted across Europe. Italy did not immediately enter the conflict and remained officially neutral during its first phase. For families in the Veneto, however, the political crisis marked the beginning of an uncertain new era. The future Matteo and Carlo had imagined was becoming less certain, even before Italy entered the war.
Carlo did not live to see what came next.
During the winter of 1914, before Italy entered the First World War, Carlo became seriously ill. There was no voyage, no farewell at a harbor and no suitcase prepared for America. There was only a fever that refused to break and a family forced to understand that the young man who had been preparing for a new life would never leave the village where he had been born.
Carlo died at twenty years of age, before he had seen the ocean and before he had ever set foot on American soil.
The letter informing Matteo of his brother's death arrived weeks after the funeral. He kept it folded inside his coat for years. By the time Italy entered the war in May 1915, Carlo was already gone. He was not a casualty of the Great War. He had simply died before the journey that was supposed to bring him to America could begin.
The loss changed Matteo in ways that were not immediately visible. He continued working. He learned the habits of American life. He eventually left factory work and established himself as a furniture maker, using the skills he had learned in the Veneto. His tables and cabinets were sturdy, practical pieces, made with the patience of someone who understood that good wood deserved time. He became American in countless practical ways, but part of him remained attached to the Veneto, to his parents and to the brother whose future had ended before it began.
Years later, after he married Anna, the family began gathering around the table on Sundays. There was always food that carried the old country into the new one: handmade pasta, bread torn by hand, tomato sauce cooked slowly, roasted vegetables and coffee served after the meal. America had changed the family, but the kitchen preserved certain habits that seemed immune to time.
One Sunday, Anna noticed that Matteo had set an additional place at the table. There were four people expected, but five places had been prepared. He offered no explanation. He did not need to. The extra place was for Carlo.
It remained there.
Through birthdays and holidays, through ordinary Sundays and difficult years, through marriages, births and deaths, the place continued to appear. Sometimes it was a complete setting with a plate, fork and glass. Sometimes it was simply an empty chair. When the family moved to a larger house and eventually replaced the original dining table, the tradition followed them.
The empty place was never treated as a supernatural presence. It was a way of acknowledging that the family's American story included someone who had never made it across the Atlantic.
Some immigrants left parents behind. Others left brothers, sisters, fiancés, friends or children. Some intended to return and never did. Some intended to follow and never had the opportunity. Others remained behind because money, illness, war or family obligations changed the course of their lives. The Marchettis had their own version of that unfinished journey.
As the decades passed, the family became unmistakably American. The children spoke English more easily than Italian. They attended American schools, followed baseball, listened to the radio and eventually built lives that would have been unimaginable in the Veneto village their grandparents had left. Yet Sunday dinner retained its own vocabulary: handmade pasta, slowly cooked sauce, bread passed from hand to hand, wooden utensils and recipes remembered without written instructions.
The old country survived in practical things. It survived in the habit of repairing something rather than throwing it away. It survived in furniture made by hand and kept long after newer pieces could have replaced it. It survived in the belief that an object made by a father or grandfather carried more than its practical purpose.
Matteo's woodworking became another form of inheritance. After his death, his tools were divided among members of the family. A nephew became a carpenter. A later generation worked with furniture and restoration. Another descendant became an architect. None of them could entirely explain why working with wood seemed so natural to them. The answer was somewhere between the Veneto and Pennsylvania, between the old workshop and the new world.
The family understood that inheritance was not always something written in a will. Sometimes it was a skill. Sometimes it was a recipe. Sometimes it was a surname. Sometimes it was an object worn smooth by generations of hands.
By the middle of the twentieth century, Carlo was known to the younger generations mostly through family stories. Some had never seen his photograph. Some knew only that he had been Matteo's brother. Others knew that he had been preparing to follow his brother to America but died before he could make the journey. Yet his place remained.
The family had changed considerably by then. Italian was no longer the language of everyday life. The children and grandchildren had grown up in American schools and neighborhoods. They had American jobs, American friends and American lives. Still, the old connection to Italy appeared in unexpected places: a recipe, a piece of furniture, a surname, a photograph, a village named in an old letter.
By the time the family reached the twenty-first century, the tradition might easily have disappeared. Families had become scattered across states and cities. Sunday dinners competed with work, school, travel and increasingly busy lives. Dining rooms became smaller, and old Italian-American rituals had to compete with a culture that moved faster every year.
But the place remained.
One autumn evening, nearly a century after Carlo's death, more than twenty members of the Marchetti family gathered for dinner. The old table was no longer large enough, so several tables had been pushed together. There were grandparents, parents, children, spouses, teenagers and a baby who had not yet learned to walk. Food filled the room. Lasagna arrived beside roasted vegetables. Bread was passed from one end of the table to the other. Someone brought an old wooden serving board made by Matteo many decades earlier.
The family was no longer simply Italian, and it was not entirely detached from Italy either. It had become what generations of immigrants had become before them: something new, built from two worlds. Their lives were American, but traces of the Veneto remained in the way they cooked, worked, gathered and told their stories.
Among the younger members of the family was a child who had begun asking questions about the people whose photographs appeared in old albums. He eventually learned about Carlo, the young man who had been expected to cross the Atlantic but had died before the journey could begin. He learned that the extra place at the table had been there long before he was born.
For the first time, the tradition made sense to him.
Carlo had never seen America, but he belonged to the story of the family that became American. He had never worked in an American workshop, but the craft he learned in the Veneto continued through generations of American hands. He had never sat at an American Sunday dinner, yet his name had remained part of those gatherings.
In that sense, he had crossed the ocean after all. Not by ship, not with a suitcase and not with a passport. He had crossed through the people who carried his story forward.
This is one of the quieter truths of Italian-American history. Immigration is often remembered through ships, passenger lists, naturalization papers, photographs and census records. Those documents allow descendants to recover names, dates, villages and destinations. They provide the framework of a family's journey.
But family history also contains things that cannot be entered on a passenger list. There are the people who intended to leave but never did, the relatives whose names appear in old letters, and the futures that were imagined but never lived.
For the Marchettis, Carlo became part of that unfinished history.
The extra place at the table was not a monument to the past. It was simply a reminder that the American story had begun long before the family became fully American. It had begun in the Veneto, in a household where a young man dreamed of crossing the Atlantic and joining his brother.
Generations later, the youngest members of the family would grow up knowing that there was always one more place. They might eventually move away. They might marry people from other backgrounds. They might lose much of the Italian language. They might never visit the village where Carlo was born. They might become as thoroughly American as any other family.
But whenever they gathered around the table, one place remained.
Not because anyone expected Carlo to return.
Because some journeys are measured not by the distance a person travels, but by how far a family carries his name.
And at the Marchetti table, there was always room for the one who never arrived.

Author’s Note

This is a work of historical fiction. The names Matteo, Carlo, Anna, Lucia, and the Marchetti family are fictional, as is the specific story of the family and the place they kept at their table. The characters and events were created to give a human face to experiences that were shared, in different forms, by many Italian immigrant families.
The historical setting, however, reflects the broader reality of Italian emigration from the Veneto in the late nineteenth and early twentieth centuries. The story also observes the chronology of the First World War: Italy remained neutral when the conflict began in 1914 and entered the war in May 1915. Carlo's death therefore occurs before Italy's entry into the war and is not presented as a wartime death.
The extra place at the table is a literary symbol rather than a documented family tradition. It represents the many people who remained behind, never completed their intended journey, or disappeared from the family story before reaching the new world.
For me, this distinction is important. Fiction can create names and circumstances, but it should not erase the historical reality that inspired it. Behind every passenger list and immigration record were families with plans, separations, unfinished journeys and people whose lives continued to shape the generations that followed.

Dr. Luiz Carlos B. Piazzetta



Rosario Ship List Of Italian Immigrant Passengers

 


ROSARIO SHIP

LIST OF ITALIAN IMMIGRANT PASSENGERS

GENOA, JANUARY 12, 1895

ARRIVAL IN BRAZIL ON FEBRUARY 6, 1895

https://emigrazioneveneta.blogspot.com/search?q=Navio+Rosario+1895

 

 

Italianos em São Paulo - Da Imigração nas Fazendas de Café às Raízes Ítalo-Brasileiras


Italianos em São Paulo - Da Imigração nas Fazendas de Café às Raízes Ítalo-Brasileiras

"A história dos italianos em São Paulo não foi apenas uma história de imigração, mas de trabalho, memória, identidade e raízes que atravessaram gerações."

A história da imigração italiana em São Paulo está profundamente ligada ao café. Nas últimas décadas do século XIX, quando as grandes plantações avançavam pelo interior paulista e o sistema escravista chegava ao fim, milhares de famílias vindas da Itália atravessaram o Atlântico em busca de trabalho e de uma oportunidade que lhes permitisse escapar da pobreza.

São Paulo tornou-se um dos principais destinos dessa corrente migratória. Durante o período de imigração subvencionada, grande parte dos recém-chegados era encaminhada para as fazendas de café, embora muitos também tenham se dirigido posteriormente às cidades ou abandonado as propriedades rurais em busca de outras possibilidades.

Para os fazendeiros, a chegada dos imigrantes resolvia uma necessidade urgente: encontrar mão de obra para substituir o trabalho escravo. Para as famílias italianas, entretanto, a viagem representava algo muito maior. Era uma aposta no futuro.

Muitos embarcavam acreditando que o Brasil poderia oferecer aquilo que sua terra natal não lhes proporcionava: trabalho, alimento, alguma segurança e, quem sabe, a possibilidade de possuir uma pequena propriedade.

O encontro entre essa esperança e a realidade das fazendas seria uma das primeiras grandes experiências da imigração italiana em território brasileiro.

Uma Itália que ainda era muitas Itálias

Os italianos que desembarcavam no Brasil não formavam um grupo culturalmente homogêneo.

A unificação política da Itália era recente e as diferenças entre as regiões permaneciam muito fortes. Um camponês do Vêneto carregava costumes, alimentação, religiosidade e formas de falar que podiam ser bastante diferentes das de um imigrante vindo da Calábria, da Campânia, da Lombardia ou da Sicília.

Por isso, para muitos emigrantes, a primeira referência de pertencimento não era necessariamente a Itália como nação. Era a aldeia. Era a província. Era a região.

O sobrenome, o dialeto, a comida e a memória da comunidade de origem acompanhavam cada família durante a viagem.

No Brasil, porém, aconteceu algo novo.

Pessoas que jamais teriam se encontrado em suas pequenas comunidades italianas passaram a viver lado a lado. Vênetos conheceram calabreses. Lombardos conviveram com napolitanos. Sicilianos passaram a dividir espaços com outros grupos de imigrantes europeus e com brasileiros.

A experiência brasileira começou, lentamente, a ampliar a ideia de pertencimento.

A identidade regional continuou viva, mas passou a conviver com uma identificação italiana mais abrangente.

A vida nas fazendas de café

A chegada a uma fazenda paulista nem sempre correspondia às expectativas criadas antes da partida.

O sistema de trabalho adotado em muitas propriedades era baseado no colonato. A família recebia uma moradia e ficava responsável pelo cultivo de determinado número de cafeeiros. A remuneração estava relacionada ao trabalho realizado, enquanto o contrato também podia permitir o cultivo de alimentos e a criação de animais em torno da residência.

O problema estava na distância entre o contrato e a vida cotidiana.

O trabalho era pesado. A família inteira participava das tarefas e as possibilidades de acumular dinheiro eram pequenas para grande parte dos colonos. A compra de uma propriedade própria permaneceu fora do alcance de muitos deles.

Havia ainda o isolamento das fazendas, as dificuldades de transporte e o acesso limitado a serviços como assistência médica e educação.

Para uma família que havia atravessado o oceano esperando encontrar uma vida melhor, a realidade podia ser decepcionante.

Não se tratava, juridicamente, da escravidão que havia acabado no Brasil, mas a experiência de trabalho podia ser marcada por forte dependência econômica e por relações extremamente duras.

As notícias sobre as condições encontradas pelos imigrantes chegaram à Itália e contribuíram para uma mudança importante na política migratória.

Em 1902, o governo italiano adotou o chamado Decreto Prinetti, que proibiu a emigração subvencionada para o Brasil. A medida não impediu que italianos continuassem vindo espontaneamente, mas atingiu diretamente o sistema que facilitava a chegada de trabalhadores às fazendas brasileiras.

Essa diferença é importante: depois de 1902, a imigração italiana não desapareceu, mas o fluxo subsidiado sofreu forte impacto.

O Brasil e a questão racial

A experiência italiana também precisa ser compreendida dentro das transformações sociais brasileiras do período.

Depois da abolição, setores das elites brasileiras defendiam políticas destinadas a estimular a imigração europeia. Essas ideias estavam relacionadas às concepções raciais predominantes naquele período e ao desejo de modificar a composição da população brasileira.

Italianos, portugueses, espanhóis, alemães e outros europeus participaram desse amplo processo migratório.

Isso criou uma situação contraditória.

Muitos imigrantes italianos eram pobres e enfrentavam condições de trabalho extremamente difíceis. Ainda assim, sua origem europeia os colocava em uma posição racial diferente daquela atribuída à população negra.

Essa hierarquia não significava prosperidade automática. O imigrante italiano pobre continuava sujeito à exploração, às dívidas, às dificuldades de moradia e à insegurança econômica.

Mas sua origem europeia podia representar uma vantagem dentro de uma sociedade em que a cor da pele e a origem familiar influenciavam fortemente as oportunidades e as relações sociais.

A imigração italiana, portanto, não pode ser analisada separadamente da história racial brasileira. Ela fez parte de uma política migratória muito mais ampla, na qual a preferência por trabalhadores europeus estava associada tanto às necessidades econômicas quanto às concepções raciais de parte das elites daquele período.

Da comunidade regional à italianidade

Dentro das colônias e bairros de imigrantes, a vida familiar ajudou a preservar costumes que vinham da Itália.

O idioma e os dialetos regionais eram ouvidos dentro de casa. As receitas atravessavam gerações. As festas religiosas mantinham antigas devoções. Fotografias, cartas e objetos trazidos da Europa funcionavam como pequenas pontes entre o presente brasileiro e o passado italiano.

As associações também desempenharam papel importante.

Elas permitiam que os imigrantes se reunissem, cultivassem relações de solidariedade e preservassem costumes. No começo, muitas dessas comunidades refletiam as divisões regionais existentes entre os próprios italianos.

Com o passar do tempo, porém, a palavra “italiano” passou a adquirir um significado mais abrangente.

O homem que havia chegado ao Brasil como vêneto, calabrês ou lombardo podia começar a perceber que, diante da sociedade brasileira, pertencia também a uma comunidade maior.

A italianidade não nasceu pronta dentro dos navios.

Foi sendo construída na experiência brasileira.

O fascismo chega às comunidades italianas

Nas décadas de 1920 e 1930, a situação ganhou uma nova dimensão com a ascensão do fascismo na Itália.

O governo de Mussolini procurou manter vínculos políticos e culturais com as comunidades italianas espalhadas pelo mundo. O Brasil também foi alcançado por essa política.

Em São Paulo, organizações e representantes ligados ao fascismo procuraram aproximar-se dos imigrantes e de seus descendentes. O objetivo era preservar vínculos com a Itália e difundir a ideologia do regime.

Mas a comunidade italiana não era politicamente uniforme.

Havia simpatizantes do fascismo, pessoas indiferentes à política italiana e também opositores. Durante os anos de guerra, grupos antifascistas procuraram reorganizar sua atuação em São Paulo, demonstrando que a chamada italianidade estava longe de ser uma identidade política única.

Essa diversidade é importante para compreender a história.

Ser italiano ou descendente de italianos não significava necessariamente apoiar Mussolini.

A identidade cultural e familiar podia sobreviver independentemente das posições políticas de cada indivíduo.

Quando ser italiano se tornou complicado

A Segunda Guerra Mundial trouxe uma mudança profunda.

Em 1942, o Brasil declarou guerra à Itália e à Alemanha. A partir daquele momento, a origem italiana podia assumir um significado incômodo para famílias que já estavam completamente integradas à sociedade brasileira.

Muitos descendentes haviam nascido no Brasil. Eram brasileiros, trabalhavam no país, estudavam em escolas brasileiras e participavam da vida econômica e social das cidades onde viviam.

Ainda assim, carregavam sobrenomes italianos.

Em um ambiente marcado pela guerra e pelo nacionalismo, manifestações públicas de identidade italiana tornaram-se mais delicadas.

O italiano falado em casa começou, em muitas famílias, a perder espaço para o português. Algumas tradições desapareceram. Outras sobreviveram apenas dentro das casas, transmitidas discretamente pelos pais e avós.

A italianidade não desapareceu.

Ela mudou de lugar.

Saiu das associações e das manifestações públicas e, em muitas famílias, refugiou-se na cozinha, na religião, nas fotografias, nas histórias dos avós e nas palavras de um dialeto que os mais jovens já não compreendiam completamente.

O silêncio de algumas décadas

Depois da guerra, a prioridade de muitas famílias era seguir em frente.

Os filhos deveriam estudar. Trabalhar. Melhorar de vida. Integrar-se plenamente ao Brasil.

A lembrança da pobreza enfrentada pelos primeiros imigrantes também contribuía para que algumas famílias preferissem olhar para o futuro em vez de falar constantemente sobre o passado.

Com isso, parte da memória italiana começou a desaparecer.

Sobrenomes permaneceram.

As histórias, porém, ficaram cada vez mais fragmentadas.

Uma fotografia antiga podia sobreviver em uma gaveta. Um nome de cidade podia permanecer escrito em um documento. Uma receita podia continuar sendo preparada todos os domingos. Uma palavra do dialeto podia ser repetida sem que ninguém mais soubesse exatamente de onde ela havia vindo.

Durante algum tempo, isso parecia suficiente.

Até que uma nova geração começou a fazer perguntas.

O retorno às raízes

Nas últimas décadas do século XX, o interesse pelas origens italianas voltou a crescer.

Filhos e netos passaram a procurar certidões, registros religiosos, listas de passageiros, documentos de imigração e informações sobre as antigas comunidades de origem.

A genealogia transformou-se em uma maneira de reencontrar aquilo que o tempo havia escondido.

Para muitos descendentes, descobrir o nome da pequena cidade ou aldeia de onde veio um bisavô significava muito mais do que acrescentar uma informação à árvore genealógica.

Era encontrar um endereço perdido na própria história familiar.

A descoberta de uma localidade italiana podia despertar novas perguntas: Como viviam aquelas pessoas? Por que partiram? O que deixaram para trás? Que caminho fizeram até chegar a São Paulo? Onde trabalharam? Onde morreram? Que histórias nunca foram contadas?

A busca documental transformava o passado em uma presença novamente viva.

Duas pátrias na memória

A história dos italianos em São Paulo não pode ser resumida apenas ao trabalho nas plantações de café.

Eles participaram da transformação econômica do estado, enfrentaram dificuldades, construíram famílias, criaram associações, preservaram costumes e, pouco a pouco, transformaram também a própria maneira de se identificar.

Vieram de uma Itália marcada por profundas diferenças regionais.

No Brasil, encontraram uma sociedade diferente e começaram a construir uma identidade mais ampla.

Alguns permaneceram ligados à pequena aldeia de origem. Outros abandonaram quase completamente os costumes italianos. Muitos fizeram as duas coisas ao mesmo tempo.

E é justamente essa mistura que tornou tão singular a experiência dos descendentes de italianos no Brasil.

A receita da nona pode ter sobrevivido ao lado do arroz e do feijão. O dialeto pode ter sido substituído pelo português, mas algumas palavras permaneceram. A fotografia da família italiana pode ter ficado na parede enquanto as novas gerações construíam uma vida inteiramente brasileira.

Nada disso representa uma contradição.

É a própria história da imigração.

O imigrante trouxe consigo uma memória, mas precisou reconstruí-la em outro país.

A italianidade brasileira nasceu desse encontro entre aquilo que foi trazido da Itália e aquilo que foi aprendido no Brasil.

Por isso, quando um descendente encontra hoje o nome de uma pequena comuna italiana em uma velha certidão, não está simplesmente descobrindo um lugar no mapa.

Está encontrando o ponto de partida de uma história.

Uma história que passou pelos portos, pelos trilhos, pelas fazendas de café e pelas cidades paulistas.

Uma história feita de trabalho, esperança, dificuldades, adaptação e memória.

A viagem terminou há muitas décadas.

A busca pelas raízes, para muitas famílias, continua até hoje.


Nota do Autor

Ao tratar da imigração italiana para o Brasil, é importante evitar uma interpretação retrospectiva segundo a qual todos aqueles que atravessaram o Atlântico já se reconheciam, desde a partida, como integrantes de uma comunidade italiana uniforme. A realidade era consideravelmente mais complexa.

A Itália havia sido unificada politicamente havia poucas décadas, mas as identidades regionais continuavam profundamente enraizadas. Para muitos emigrantes, a referência mais imediata era a própria aldeia, a província ou a região de origem. O vêneto, o lombardo, o calabrês, o siciliano ou o camponês da Campânia carregava consigo uma cultura, um dialeto, uma culinária e uma memória comunitária próprios.

Foi no contato com o Brasil que essas diferentes experiências começaram a conviver e, gradualmente, a produzir novas formas de pertencimento. A identidade italiana não substituiu automaticamente as identidades regionais; em muitos casos, passou a existir ao lado delas. Mais tarde, sobretudo entre os descendentes nascidos no Brasil, surgiu uma identidade ainda mais complexa: a de pessoas que podiam sentir-se simultaneamente brasileiras e herdeiras de uma tradição italiana.

Também é necessário lembrar que “italianidade” não deve ser confundida com uma posição política ou com apoio ao fascismo. A cultura italiana, a memória familiar e a origem dos imigrantes permaneceram presentes mesmo quando as circunstâncias históricas tornaram inconveniente ou até perigosa a manifestação pública dessa identidade.

Compreender essas diferenças permite olhar para a imigração italiana sem simplificações. Não se tratou apenas de uma população que deixou a Itália e passou a viver no Brasil. Tratou-se de gerações que reconstruíram suas referências, conservaram algumas tradições, abandonaram outras e criaram, entre duas margens do Atlântico, uma nova maneira de pertencer.

É nessa longa transformação — da aldeia italiana à comunidade brasileira, da memória familiar à identidade ítalo-brasileira — que se encontra uma das dimensões mais profundas da história da imigração.

Dr. Luiz Carlos B. Piazzetta



La Canson che la me Nona no la gà Desmentegà mai


La Canson che la me Nona no la gà Desmentegà mai

“Alcune cansoni no le se limita a sopraviver al tempo: le traversa paesi, generassion e le continua a viver dentro de noialtri.”


Gh’è dele case dove na lengua la se mescola coi odor de la cusina, col rumor dei piati e coi voxi dela fameja. La me storia la scominzia con la voxe dela me nona, in na casa de Chipilo, in na fameja che la gavea le so radise in Veneto.
I so noni i gera partii dal Veneto par sercar na vita nova in Messico. I gavea lassà drio de lori i paesi, le case e le campagne del Nord Italia e, dopo el viàjo, i gavea contribui a far su la comunità che dopo la sarìa diventada Chipilo. La me nona la gera nata tanti ani dopo, in quela tera che ormai la gera casa.
La conossea na vecia canson de cui mi no go mai savù el nome né chi che la gavea scrita. No me ricordo tute le parole. Me ricordo però el ritmo lento con cui la la cantava e el modo in cui la sbassava la voxe a la fine de ogni strofa. Forse la la gavea imparada da so mare. Forse la la gavea sentida cantar da na dona de la generassion rivada dal Veneto. No so.
Quel che me ricordo ben le xe le so man.
La matina la se ligava el grembiul in vita con un gesto rapido, la vertiva le finestre dela cusina e la se metea a lavorar. La spostava le careghe una a una par spazzar soto la tola, la scoteva la tovaia in cortil e dopo la la piegava con cura. La metea in ordine i piati, i biceri e le posate e la vardava la pignata sul fogo.
Quando la faseva la pasta, la butava un fià de farina su la tola, la faseva na picola conca coi diti e la scominziava a impastar. La spingea l’impasto avanti col palmo dela man, la lo tirava indrio verso de ela e dopo la tornava a spingerlo avanti. In poco tempo la gavea le man bianche de farina.
E proprio alora la scominziava a cantar.
Mi restavo a scoltarla de la porta.
A volte entravo in cusina e ela, sensa fermarse de quel che la stava fazendo, la me indicava col mento qualcossa da ciapar. Un piato, un strasso, el cuciaro lassà vissin al fogo. Se ghe portavo la roba sbaliada, la me vardava, la scuodeva la testa e la sorideva.
Dopo la continuava a lavorar.
Quando la assagiava el magnar, la ciapava el cuciaro, la ghe sofiava sora e la controlava el savore. Se qualcossa la boliva massa, la sbassava el fogo. Se la vedeva na briciola su la tola, la la tirava via co la ponta dei diti.
Da puteło no ghe fassevo caso. Par mi el gera semplicemente el modo che la gavea de far le robe.
Quando rivava un toco dela canson che conossemo, noialtri putei sercavimo de cantar con ela. No savevimo tute le parole e tante volte ne ghe ne scampava qualcuna. Ela ne lassava far. Se sbaliavimo na parola veneta, la la ripeteva pian pian e dopo la tornava a impastar, a piegar un pano o a meter in ordine la tola.
Ogni tanto la se fermava. La se sugava le man sul grembiul, la ne vardava e dopo la tornava al so lavoro.
I gera gesti semplici, quei de ogni giorno. Ripetui tante volte, i finiva par diventar parte dela casa.
In fameja se passava con naturalità dal veneto al spagnol, secondo le persone e le situassion. Na parola dita a un puteło, un saludo a un parente, un richiamo da la cusina. Par noialtri el gera normal sentir le do lengue dentro la stessa giornata.
El veneto el gera rivà ne la nostra fameja tanto prima de noialtri. El gera rivà coi emigranti partii dal Veneto e el gavea traversà el viàjo, i primi ani in Messico e le generassion dopo de lori. A Chipilo, quela lengua la gavea ciapà un modo suo de parlar. No la gera più esatamente quela che i gavea portà via da l’altra parte del mar. La gera diventada la lengua de Chipilo.
Par noialtri no la gera na lengua da studiar o da conservar con particolare atension. La gera semplicemente la lengua de casa.
La me nona la faseva parte de quel mondo.
La no parlava del Veneto ogni giorno. No ghe n’era bisogno. El Veneto el gera el paese da dove i so antenati i gera partii; Chipilo el gera el paese dove ela la gera nata, la gavea lavorà, la gavea tirà su i so fioi e la gavea vissù la so vita.
Dela so parte, le do robe no le gera in contrasto.
Una la spiegava da dove che vegniva la fameja. L’altra la spiegava chi che gavemo diventà.
Anca quela vecia canson la faseva parte dela so vita sensa bisogno de tante spiegassion.
Quando che ero puteło, pensavo che quela cusina la sarìa restada sempre uguale. La me nona la gavaria continuà a ligarse el grembiul, a spostar le careghe, a impastar, a vardar la pignata e a cantar mentre la lavorava.
Dopo i fioi i xe cresui, i neodi i ga ciapà strade diverse e la casa la xe cambiada. La me nona la xe inveciada. Le so man le xe diventade più lente. E xe rivà el giorno in cui quela voxe no se ga più sentìo.
Tanti ani dopo, me xe capità de sentir na melodia col stesso andamento. No la gera la so canson, ma bastava poche note par farme tornar davanti ai oci la cusina de Chipilo.
El grembiul. La farina su la tola. El cavagno del pan. E sora tuto quel movimento dele man: l’impasto spinto avanti, tirà indrio verso de ela e dopo de novo su la tola.
In quel momento go capìo che quela canson la gera sta molto più de na semplice canson.
Dentro de quele poche note ghe gera le so giornade, el lavor dele so man e el modo semplice con cui la gavea costruìo la so vita.
E xe proprio qua che Chipilo el diventa importante par mi.
La me nona gavea ricevù da la generassion prima de ela na lengua, na canson e tanti piccoli gesti. Ma ela no i gavea semplicemente conservai. La gavea cambiài insieme a la so vita. La gavea portai dentro na casa messicana, dentro la so fameja e dentro na comunità nata da l’emigrazion veneta.
El Veneto el gera l’origine. Chipilo el gera la vita costruìa dopo el viàjo.
La me nona no la me ga lassà soltanto parole. La me ga lassà na cusina, un cortil, un grembiul ligà in vita, la farina su le man, na tola pareciada e na voxe che la compagnava el lavoro.
Ogi no so tute le parole de quela canson.
Ma el so ritmo lo riconosserìa tra cento altre.
E de la me nona, prima ancora dele parole, me vegn in mente le man.
Quele man le fa parte dela casa de Chipilo e, par mi, anca dela storia de na fameja veneta diventada messicana.

Nota de l’autor

Go scrito sta cronaca partindo da na convinzion che la me acompagna da tanti ani: quando se conta l’emigrazion italiana, i grandi numeri e le date i xe importanti, ma no i basta par contar le persone.
Nel me lungo raporto coi comunità italiane e coi so discendenti, go incontrà spesso storie che le scominziava da detaji molto piccoli: na fotografia, na parola rimasta ne la parlada de fameja, un mestier, na riceta, na letera, el nome de un paese pronuncià dai noni.
Xe proprio quei detaji che i me avicina de più a le vicende dei emigranti.
Par questo go volesto contar Chipilo attraverso na nona, na cusina e na canson. Ma go volesto anca ricordar da dove che la storia la gera partida: dal Veneto.
La nona de sta cronaca no la xe na persona storica specifica. I personagi e le vicende de fameja i xe imaginari. El contesto, invese, el se ispira a la storia dei emigranti veneti rivai in Messico a la fine del Otocento e a la comunità che la xe vegnuda su a Chipilo.
Quel che me interessa de più de sta vicenda el xe el passagio da na tera a l’altra. I emigranti i xe partii dal Veneto portandose drio na lengua, abitudini, ricete, modi de lavorar e un modo particolare de star insieme. In Messico no i se ga limità a ripeter la vita che i gavea lassà. I ga costruìo qualcossa de novo.
I so fioi e i so neodi, come la nona de sta storia, i xe nati za dentro quela nova realtà. El Veneto el xe restà a l’origine dela storia de fameja; el Messico el xe diventà la tera de la vita de ogni giorno.
E a Chipilo la lengua stessa la ga continuà el so camin. La lengua rivada dal Veneto la ga ciapà parole, soni e modi de parlar che la ga fato so nel corso de le generassion. Xe cussì che una lengua portà da emigranti la xe diventada anca na lengua de Chipilo.
Xe sto legame, tra na partensa dal Veneto e na nova vita a Chipilo, che go volesto contar.
Perché, quando penso a l’emigrazion veneta, no penso solo a le navi e ai viàji. Penso a le case che le xe sta costruìe, a le fameje che le xe cresude, a le parole passade dai noni ai neodi e a quei piccoli gesti che i ga continuà a viver da l’altra parte de l’oceano.
E tante volte tuto pol scominziar con na nona che la impasta la pasta e la canta mentre la lavora.

Dr. Luiz Carlos B. Piazzetta