El Fogon che Tegnea le Vose de Tre Generassion
El fogon a legna restava impiè ´ntel so posto in quel stesso canton de la vècia cusina, come un costode silencioso de dècade che nissun pì se recordea de contar. Con le mure de maton un oramai rote, la tinta spelancà e la caminela storta dal tanto uso, el pareva un de quei ogeti che gà ‘na ànema — ‘na ànema fata de fumo, de calor e de stòrie che restava vive anca quando tuti i altri se gà zità.
El fogon stava là, ‘ntel canton pì antìgo de la cusina, come un monumento silensioso a la stòria de la famèia. Tre generassion de emigranti italiani i gà vissù e laorà intorno a lu, e ogni segno de suzidura pareva che tegnese drento un toco de sforso che, ano dopo ano, el gà sostegnù quela casa tirà su ‘n meso a la mata bruta del Brasil. Le travi vècie del teto, pien de odor de fumo, parea quasi respirar insieme con le pareti, come se el passà stesse ancora là.
Par Maria Augusta, fiola e nipote de quei primi coloni rivài de l’Itàlia sessanta o setanta ani prima, el fogon zera molto pì che un sèmplisse ogeto. El zera la colona portante de la memòria de la famèia. La nona, che gà passà el mar ‘nte un barco pien de speransa e misèrie, la ga fato là drento le prime magnade che ga tegnù vivi tuti quanti ntei ani de fame. Dopo, anca la so mare ga doparà el estesso fogon par scaldar le note frede de inverno e par nutrir i fiòi che cresséa con la rìtmica inserta de la piantassion. E adesso, vedoa e con i fiòi sparpaià ‘nte le sità gròsse, Maria Augusta restava l’ultima custode de quela relìchia de maton e fero.
El fogon tegnea tuto: la forsa de chi zera rivà con le man vote, la costansa de chi ga combatù contro la foresta, e la testardessa de chi ga credù che un mondo novo podesse vegnir fora con sforso, fede e legna seca. Ogni tècia de lenha zera ‘na resistensa muta. Ogni fiama riacendù zera un segno de continuità.
Ma el tempo, senpre pronto a cansselar le trace de l’omo, scominsiava a imposarse. La casa vècia, tirà su in pressa dai antepassà, no tegnea pì le piove e el peso dei ani. ‘Na reforma zera inevitàbil. El fogon, considerà desmodado dai tècnici, zera messo tra i ogeti da butar via. La razon? Sicuresa, modernisassion, norme nove. Ma par Maria Augusta, queo volea dir molto de pì: zera el fin de un legame che tegnea insieme vivi e morti ‘nte un stesso siclo de calor.
Na matina freda, mentre el sol ancora se perdea tra le araucàrie, lei ze entrà pian ‘nte la cusina e se fermò diante del fogon. La superficie de fero, freda come ´na piera, parea che la stava aspetando. Nissuna parola, ma tuto contava. I segni de uso contava de man che i ga smissià la polenta, de brassi che i ga impastà el pan, de ani de fartura e ani de povertà. El fogon zera testimónio de vite che se ga sostegnù ´na con l’altra, costruindo un legado che gnanca un documento scrito podaria conservar.
Maria Augusta portò la legna dal depòsito — tochi sielti con la stessa cura che la nona gavea un tempo, quando lei sercava in bosco. El fogo partì pian, con fiama che tardava a nasser, come se anca lu capisse che zera l’ùltima volta. Ma al fin, la brasa se ga formà, e la fiama s’alzò lenta, delicata, come un gesto antico, quasi sacro.
El calor core par la cusina e, insieme a lu, un corteo de memòria: la nona che fasea la polenta grossa par i laoradori; la mare che impastava la pasta fresca cantando pian; el pare che rivava da la piantassion sporco de tera; i fradèi che corea intorno a la mesa, pien de vita come se el mondo el zera eterno. E lei, ancora toseta, imparando che ‘na famèia se costruiva con el pan e con el coràio.
La fiama parea capir el so destin. Zera l’ùltima volta che l’iluminava quela cusina. El fumo montava su par el fumarol vècio, tirando con lu peseti invisìbile de la stòria de la famèia, come se ogni scintila la zera ‘na memòria che se alsava al ciel. Maria Augusta restò là, ferma, lassando che el calor la tornasse viva ´ntei posti che la solitùdine e el luto gavea consumà.
Quando el fogo scominsiò a calar, ela restava ancora imòbile. Sentiva de far parte de un funerale silencioso — la fin de un siclo nato tanto prima de la so pròpria vita. Al fin, restà solo qualche bronsa, picenina ma viva, come se anca lori lutasse contro quel destin.
Quando l’ùltima bronsa se ga spensà, la cusina se sprofondò ‘nte un fredo profondo. Maria Augusta capì che nissun podaria fermar la modernisassion de la casa. Ma capì anca che el fogon, anca portà via, continuaria a viver: ‘nte i sapori che lei gavea imparà, ‘nte le stòrie che contaria ai nepoti, ‘nte la memòria che restava viva come ‘na bronsa eterna.
El fogon saria stà butà via. Ma quel che lu rapresentava no sarìa mai distruto. Alcune cose apartiene al mondo fìsico; altre, al mondo de l’ànema. E quele che stà ‘nte l’ànema, gnente tempo, gnente reforma, gnente lontanansa pol cancelar.
Nota de l’Autor
Sta narassion nasse come un ato de rispeto e de memòria. El Fogon che Tegnea le Vose de Tre Generassion no ze solo un raconto: ze un omàio a tuti quei ogeti ùmili che, sensa far rumor, i ga tegnù in piè le famèie de l’emigrassion italiana ‘nte le tere lontan del Novo Mondo. El fogon a legna, con el so fumo e con el so calor, el diventa qui sìmbolo de continuità, de fadiga e de speransa—un cuor de maton che bate par ani e ani ‘nte le cusine dei coloni.
I personagi, i nomi e le situassion descrite i ze fruto de l´imaginassion literària, creati par rapresentar ‘na esperiensa coletiva e no par riprodure vite reali. Epure, drento a sta fission, ghe ze ‘na verità pì granda: quela de miliaia de famèie che ga costruì la so stòria tra la foresta, el fredo, la fame e la ostinassion de ´ndar avanti.
Mi go sercà de dar vose a ciò che normalmente no parla: al fogon che scolta, che conserva, che ricorda. In lu se concentra el passàgio del tempo, el gesto ripetù de le man, la trasmission de ‘na cultura che no se scrive sui libri, ma se impara vivendo. Sta stòria la ze dedicà a tuti i noni e le none che, sensa saverlo, i ze stà i primi maestri de identità, dignità e resistensa.
Se, lendo, qualcun sentirà vegnir fora un ricordo, un odor de fumo o ‘na vose lontan, alora el fogon avrà fato ancora ‘na volta el so laoro: tegner vive le ànime de tre generassion—e forse de pì.
Dr. Luiz Carlos B. Piazzetta